We zijn een aap met vele smoelen

Hoe komt het dat een schijnbaar nuchter volk, zoals de Nederlanders (of althans een kwart daarvan),  zo  wanhopig in de ban is van extremistische sirenenzangen, vroeg ik me deze week af.  In mijn nieuwe boek ‘De toekomst is terug’ ga ik op zoek naar de diepere krachten die ons doen en laten sturen. Lees hier alvast een ingekorte versie van de inleiding op mijn boek. Nu in elke boekhandel, en straks onder je kerstboom?

‘Als ik aan tafel zit met mijn opgroeiende kinderen, of tijdens het jaarlijkse kerstdiner met de familie, verhitten de gesprekken vaak in een hoogoplopende twist met botsende meningen en opinies. Ja, zelfs onder gezworen kameraden. Waarom toch?’ vroeg een goede vriend mij tijdens een uitstapje. ‘Iedereen met ogen in zijn kop moet toch zien waar het met de wereld naartoe gaat?’ Ik knikte instemmend. ‘Waarom denkt niet iedereen zoals wij?’ voegde hij er nog wanhopig aan toe. Een vriendin die was komen aansluiten bij ons gesprek, en zich tot dan op de vlakte had gehouden, bekende dat zij zich vooral zorgen maakte over de toekomst, met name die van haar kinderen. ‘Zij zullen het morgen wellicht minder goed hebben dan wij vandaag.’ Het klonk mij herkenbaar in de oren. ‘Ik voel me soms zo machteloos’, fluisterde zij mij nog toe. ‘Het lijkt wel of alles zich boven onze hoofden afspeelt, en dat we geen vat hebben op wat er gebeurt. Het lijkt alsof alles in onze plaats wordt beslist. We zijn precies in een maalstroom van de geschiedenis terechtgekomen. Dat maakt me pas echt bang.’

De toekomst is altijd onzeker, maar toch lijkt die onzekerheid in deze tijd voor velen onder ons van een grotere zwaarte. Zo vertaal ik die woorden van mijn beide vrienden. Ook ik ben al lange tijd op zoek naar een antwoord op hoe we er de komende jaren beter kunnen uitkomen, een antwoord waar ik rust in vind en tegelijk verder mee aan de slag kan. Want de toekomst, die begint toch nog altijd bij onszelf, toch? 

Als mensen leven we in voortdurende interactie met elkaar en onze omgeving. We beïnvloeden onze omgeving en de omgeving heeft invloed op ons en bepaalt mee ons gedrag. Als we dus beter begrijpen hoe we als mens in elkaar zitten en wat ons drijft, kunnen we ook beter begrijpen wat er in onze omgeving, onze leefwereld aan de gang is en waarom dat zo gebeurt. In dit eerste deel van het boek staan de vragen ‘Wie zijn we? Wat drijft ons als mens? En waarom doen we wat we doen?’ centraal. 

Dierlijke driften 
Klassiek geschoolde economen hebben ons lang doen geloven dat de mens een homo economicus is, een rationele en calculerende burger, die streeft naar de maximalisatie van het verwachte nut voor zichzelf. Maar die theorie wordt bij grote economische crisis- sen, van de Grote Depressie van de jaren dertig van de vorige eeuw tot de grote bankencrisis van 2008-2009, keer op keer op spectaculaire wijze door de feiten tegengesproken. Het gedrag van de mens, en bij uitbreiding dat van ondernemingen, markten en de samenleving, herleiden en verengen tot het resultaat van een louter rationeel denkproces blijkt te berusten op een grote mythe. Dat getuigen intussen ook moderne economen. 
Zo bevestigen de Nobelprijswinnaars voor de Economie George Akerlof en Robert Shiller, beiden professor aan vooraanstaande Amerikaanse universiteiten, dat ons gedrag vooral wordt gestuurd door niet-economische motivaties, door wat zij plastisch omschrijven met de term animal spirits, of vrij vertaald: dierlijke driften.  Het duidt op een rusteloos en inconsistent element in de economie en geeft aan hoe mensen omgaan met ambiguïteit en onzekerheid. Soms raken we door onze dierlijke driften gepolariseerd, maar op andere momenten zorgen ze voor een doorstart en nieuwe energie om onze angsten en besluiteloosheid te overwinnen.
Ook Daniel Kahneman, een andere winnaar van de Nobelprijs voor de Economie, stelt vast dat we economisch gedrag vooral op basis van psychologische inzichten moeten verklaren. En dat geldt in het bijzonder voor beslissingen die we in onzekere omstandigheden nemen. De overgrote meerderheid van de duizenden keuzes die we dagelijks maken of van de beslissingen die we nemen en van onze gedragingen gebeuren onbewust, intuïtief of routinematig. Slechts een heel beperkt aantal gedragingen is weloverwogen. Ons brein helpt ons met die routines, want mochten we voor elke be- slissing eerst met onszelf moeten vergaderen, dan raakten we letterlijk geen stap vooruit. Dat geldt ook voor de economische keuzes die we vaak herhalen. Bij het kopen van een brood heroverwegen we niet altijd opnieuw de keuze van een bakker bijvoorbeeld. Als het over de toekomst gaat, ontdekte Kahneman ook dat de meeste mensen eerder geneigd zijn om hun keuzes enkel op korte termijn in te schatten, zonder naar de lange termijn te kijken. We beoordelen slechts een zeer beperkt aantal van onze gedragingen vanuit een langetermijnperspectief. We zijn meer begaan met een mogelijk verlies op de korte termijn dan met de winsten over een langere termijn. Dat verklaart het kuddegedrag van mensen bij een financiële crisis en de spreekwoordelijke run on the bank, zoals tijdens de bankencrisis van 2008-2009 of het faillissement van Silicon Valley Bank in het voorjaar van 2023.
Economen, en hun econometrische modellen, stuiten steeds meer op hun grenzen en hun beperkingen in het voorspellen van onze toekomst, zowel op de korte als op de lange termijn. En dat geldt in het bijzonder in onzekere tijden, zoals we die tegenwoordig beleven. ‘De enige functie van economische voorspellingen is astrologie respectabel maken’, wist de econoom Ezra Solomon.Economische voorspellingen mogen dan misschien geen sterrenwichelarij zijn, ze blinken zelden uit in transparantie en doen den- ken aan een black box, waarbij de uitkomst wordt bepaald door wat ze er zelf aan indicatoren hebben ingestopt. Of om de econoom Paul Samuelson (ook wel toegeschreven aan Keynes) te citeren: ‘When the facts change, I change my mind. What do you do?

Jekyll en Hyde 
Maar het lijkt wel een paradox: ook in het irrationele zijn we rationeel voorspelbaar. Want ook al wordt ons gedrag hoofdzakelijk door emoties gestuurd (animal spirits) die schijnbaar ondoorgrondelijk of onvoorspelbaar lijken, dan nog is het mogelijk om in dat gedrag onderliggende patronen te herkennen. Misschien kunnen we het menselijk gedrag eenvoudiger verklaren dan we aannemen en maken we het voor onszelf alleen maar complex, omdat we ons- zelf graag een hoge plaats aanmeten in de natuurlijke rankings en daarom graag alles ingewikkeld maken. 
Om de schijnbare complexiteit van menselijk gedrag op te helderen, kunnen we terugkeren naar ons begin, ver terug in de tijd. We sturen ons gedrag tegenwoordig aan op een manier die we hebben geëvolueerd in de loop der tijd, omdat het voor ons als mens blijkbaar een succesvolle aanpak was. De oorsprong van de moderne mens loopt zo’n 4,6 tot 6,2 miljoen jaar terug, naar een vroege primaatachtige voorouder die we delen met de bonobo en de chimpansee. Ons DNA herinnert ons daar nog aan: we zijn voor zo’n 98 procent gelijk aan elkaar. Alhoewel beide onmiskenbaar apen zijn, toch zijn bonobo’s en chimpansees in gedrag erg verschillend: bonobo’s zijn over het algemeen vredelievend en dol op seks, terwijl chimpansees veel meer agressie vertonen. Anders geformuleerd: bonobo’s zijn bijzonder sociale wezens, terwijl chimpansees zeer machtsbelust zijn. Op welke van deze apen lijken we nu het meest? 
De wereldberoemde Amerikaans-Nederlandse bioloog en hoog- leraar psychologie Frans de Waal spreekt in dat verband over een ‘dr. Jekyll en Mr. Hyde’ in elke mens. Waarom zouden we niet accepteren dat we een beetje allebei zijn: bonobo én chimpansee? Onze menselijke natuur is wezenlijk multidimensionaal. Onze samenlevingen zijn nooit volledig vreedzaam, en nooit volledig competitief, worden nooit beheerst door louter zelfzucht en zijn nooit volkomen moreel. En wat onze samenleving kenmerkt, geldt ook voor de menselijke natuur. Daarin herken je zowel vriendelijkheid als wreedheid, verhevenheid en vulgariteit, en soms herken je die allemaal in dezelfde persoon, zegt de psycholoog in de Waal. We zijn ertoe in staat om elkaar en onze eigen leefomgeving te vernietigen, en tegelijk beschikken we over diepere bronnen van empathie en liefde dan ooit eerder zijn vertoond. Volgens de Waal mogen we van geluk spreken dat we niet één, maar twee apen in ons hebben.
Heel vaak worden verklaringen voor het menselijk gedrag opgespannen tussen twee polen, als een keuze tussen wit en zwart. Het is makkelijk om dan vast te houden aan twee polen, waarbij de mens tussen het ene en het andere gevangen zit. Het is aan of uit, warm of koud, open of gesloten, boven of onder, introvert of extravert, links of rechts... Extreem lineaire denkers houden van binaire keuzes. Dat geldt overigens ook voor heel wat maatschappelijke ‘leiders’. Aangezien zowel in democratieën als in dictaturen de mensen die de macht hebben ook mensen zijn die de macht zoeken, is het aantal narcisten of mensen met narcistische neigingen in dominante posities disproportioneel groot. Zo wist de sociale filosoof Bertrand Russell al in 1938. Breder gesteld is het psychologische profiel van machtsmensen wellicht niet geneigd tot nuance en zachtheid, maar eerder tot lineariteit en binaire keuzes. Die worden vervolgens via hun leidinggevende positie omgezet in brede actie die een organisatie of zelfs een hele samenleving meesleept.

Holistische kijk 
Mijn stelling is dat onze mensenwereld vol nuances zit. Niets is zwart-wit. Tussen beide polen zit een heel continuüm van betekenissen. De mens is met veel identiteiten tegelijk uitgerust, een beetje schizofreen zelfs, en kiest volgens een combinatie van driften en intelligentie de ene keer zus en de andere keer zo. Het hangt er maar van af welk belang er op het spel staat, een kans maakt of domineert. Om die mens te kunnen begrijpen, zullen we even genuanceerd moeten denken. 
Want naast chimpansees en bonobo’s is er nog de zorgzame orang-oetang, de imposante gorilla, de grappige maki of de schalkse kapucijn (voor zover mijn kennis van de aap reikt). In dit boek ga ik op zoek naar de multipolaire aap in elk van ons en naar onze animal spirits, naar de aap met verschillende smoelen in elk van ons. Welke zijn die schijnbaar duistere krachten die ons maken tot wie en wat we zijn en ons doen doen wat we doen? Die krachten verwijzen naar onze innerlijke, instinctieve drijfveren en motivaties, maar ook naar onze persoonlijke en maatschappelijke waarden die ons als ethiek aangeleerd zijn door de cultuur waarin we ons bevinden. 

Vier krachten
In de verschillende disciplines van de menswetenschappen worden meerdere bouwstenen, drijfveren of waarden benoemd die ons gedrag sturen. Er zijn inderdaad meerdere ‘krachten’ – zoals ik ze noem – die ons gedrag als mens richting geven. Die uiteenlopende krachten worden vaak in groepen opgedeeld die bij elkaar passen en zich op een aantal dimensies duidelijk onderscheiden van de andere. Ik heb die groepen voor de verschillende wetenschappelijke disciplines vergeleken en onderzocht welke krachten terugkeren en welke ze delen. 
Zo kom ik tot vier bijzondere universele krachten die ons gedrag sturen, de 4 V’s: 
- Verkennen (om grenzen te verleggen);
- Verbinden (in harmonie met onze omgeving);
- Veroveren (van macht, status en rijkdom);
- Verdedigen (wanneer we ons bedreigd voelen).

Deze krachten, Verkennen, Verbinden, Veroveren en Verdedigen, zijn van alle tijden. Ze zitten in elk van ons. Alle vier zijn tegelijk aanwezig, maar er is altijd een kracht die op een bepaald mo- ment zal domineren. De context waarin we ons bevinden maakt het verschil. Deze krachten doen ons op een doel afgaan en stuwen ons zo een bepaalde richting in. Ze zijn normatief van aard en vertellen ons hoe alles ‘moet’ worden. Ze zetten ons in beweging, zoals krachten doen, naar een to be. Daarmee zijn het ook maatschappelijke krachten die onze collectieve toekomst vorm en richting geven en zo de stroom van de geschiedenis bepalen. Het zijn krachten die ons boven onszelf kunnen laten uitstijgen, maar die ons ook kunnen vernietigen. 

'De toekomst is terug' telt 384 pagina's, is uitgegeven bij Pelckmans en ligt nu in elke goede boekhandel.