​Voor mij was de zomer van 1976 de zomer van mijn eerste lief. Van Arms of Mary, van Sutherland Brothers & Quiver in de hitparade, als een dagdroom die eeuwig leek te duren. Van Lucien Van Impe die de Ronde van Frankrijk won, als laatste Belg tot vandaag. Van ijskoud water in voetbadjes om af te koelen, want airco’s voor thuis waren er nog lang niet. En de opwarming van de aarde was nog ver weg. Hitte was weer. Geen klimaat. Droogte was ongemak. Geen systeemcrisis. De zon was nog onschuldig. En die verschroeide rode huid zou zich vanzelf wel herstellen. En we verlangden vooral naar koelte en regen.

1976 was echter veel meer dan een uitzonderlijk warme zomer. Het was een scharniermoment. We worstelden sinds 1973 met de naweeën van de oorlog in het Midden-Oosten en de daaruit voortvloeiende energieschaarste. Olie was plots geen vanzelfsprekendheid meer. Energie werd duur. Groei werd brozer. De lange naoorlogse zomer van vooruitgang, koopkracht en stijgende welvaart begon barsten te vertonen. 'Les trends glorieuses', zoals Fransen dat graag poëtisch uitdrukten, waren voor goed voorbij. Ook al beseften velen dat op dat moment nog niet helemaal.

Na de zomer van 1976 zou niets nog hetzelfde zijn. Diezelfde zomer stonden in Londen jonge muzikanten op een podium die de angst voor de toekomst aan de kaak stelden. Hun naam: de Sex Pistols. Punk, en kort daarna new wave, waren geen muzikale voetnoot. Ze waren de soundtrack van een mentale winter die zich aandiende. Geen toekomst. No future. Niet als analyse, maar als schreeuw. De weg naar het stempellokaal was even later  geplaveid met universitaire diploma’s, klonk het in de volksmond. In de jaren die volgden werden hele economische sectoren weggemaaid, van steenkoolmijnen tot de staalindustrie. Niets zou nog zijn wat het was geweest.

Maar geschiedenis beweegt nooit in één richting. Terwijl in Londen de frustratie op het podium explodeerde (en even later ook bij ons), kiemde aan de andere kant van de oceaan, helemaal in het westen van de Verenigde Staten, een nieuwe technologische revolutie. De microprocessor maakte de weg vrij voor de personal computer. In een garage van een ouderlijk huis werd Apple Computer geboren. Technologie was niet langer een instrument van grote bedrijven of staten, maar een verlengstuk van het individu.

Daarin ligt de grote les van 1976:  het einde van een tijdperk én het begin van een nieuw. Een permacrisis doet mensen verdedigen wat ze hebben, maar zet anderen ertoe aan om te verkennen wat nog niet bestaat.

Vandaag zijn warme zomers al lang geen toeval meer. Energie is opnieuw geopolitiek. Economische onzekerheid keert terug. Jongeren staan opnieuw onder de druk van een toekomst die minder vanzelfsprekend lijkt dan voor hun ouders, of grootouders. Ik merkte het ook uit de mond van heelwat laatstejaarsstudenten aan de universiteit afgelopen week. En tegelijk staat met artificiële intelligentie opnieuw een technologie klaar die economie, werk, cultuur en macht grondig kan herschikken.

“History does not repeat itself, but it often rhymes”, wordt vaak aan Mark Twain toegeschreven. Zo gaat het ook met warme zomers en mentale winters. Misschien kijken we over vijftig jaar op deze zomer terug zoals we vandaag naar 1976 kijken. Als de zomer waarin we dachten dat het alleen maar warm was. Terwijl in werkelijkheid de toekomst al begon te zweten voor de winter die er stond aan te komen.

Dit is mijn laatste Kijk van dit seizoen. Geniet nog - met spreekwoordelijke mate -  van de warme zomer van 2026. En tot eind augustus.

Vaststelling vooraf: het WK voetbal is geen Super Bowl (het hoogfeest van het Amerikaanse voetbal in februari). Bij de Super Bowl  vechten merken om de meest originele spot van het jaar. Daar is reclame zelf het spektakel. De kijker verwacht verrassing, humor, celebrity’s, provocatie en soms zelfs kunst. Op het WK ligt dat anders. Daar is voetbal de hoofdrolspeler. Reclame mag meespelen, maar moet zich schikken naar het grotere ritueel: de match, de natie, de emotie, het samenzijn.

In de beste WK-commercials zie ik daarom drie categorieën.
De eerste is de klassieke match in de match: Nike tegen Adidas. Al decennia voeren beide sportmerken een parallel WK. Adidas is de officiële partner, Nike de eeuwige uitdager. Adidas brengt in Backyard Legends de nostalgie van Zidane, Beckham en Del Piero terug naar het pleintje. Nike kiest met Rip the Script opnieuw voor rebellie, vrijheid en chaos. Het is vintage Nike: het draaiboek verscheuren en voetballen alsof niemand kijkt. Toch valt iets op. Beide merken komen dicht bij elkaar te liggen. Haal de logo’s weg en je moet soms goed kijken wie spreekt. Beide zeggen uiteindelijk: iedereen kan een legende worden. Dat is sterk, maar ook gevaarlijk. Wie te dicht bij zijn concurrent komt, verliest scherpte. 

De tweede categorie is de prijs voor de meest originele reclame. Die gaat voor mij naar DStv Africa met Everything Can Wait. Geen grote sterren. Geen stadion. Geen bal zelfs. Alleen het effect van het WK op het dagelijkse leven. Door het tijdsverschil valt alles stil. Mensen slapen overdag, werken anders, leven op het ritme van de matchen. Het idee is eenvoudig en herkenbaar: alles kan wachten, behalve voetbal. Dat is goede reclame. Eén helder inzicht, consequent uitgewerkt, met het merk in het hart van het verhaal. 

De derde categorie is reclame die gewoon zegt: koop mijn product.  Lay’sdoet dat zonder schaamte. Wie voetbal kijkt, eet chips.  Rexona doet hetzelfde: wie spanning voelt, zweet, en heeft deodorant nodig. Het zijn geen spots die prijzen winnen voor originaliteit. Maar ze doen wat reclame vaak moet doen: de brug leggen tussen een moment en een product. Voetbal kijken wordt chips eten. Voetbalspanning wordt zweten. Zweten wordt Rexona. 

In de reclame op het WK voetbal sijpelen ook bredere maatschappelijke, en commerciële, trends door.
De eerste is verbinding en geloof in de toekomst.  Brahma (uit de stal van ABInBev) is daarvan het sterkste voorbeeld. De boodschap is groter dan bier: na jaren zonder wereldtitel mag Brazilië opnieuw geloven. De helden zijn niet Ronaldo of Ancelotti, maar de gewone Brazilianen. Het merk verkoopt geen pint, maar een wij-gevoel. In een tijd van pessimisme zegt Brahma: samen kunnen we opnieuw hopen. 
De tweede trend is nostalgie. Beckham, Zidane, Del Piero, Henry: oude helden worden opnieuw opgediend. Merken weten dat voetbal niet alleen vooruitkijkt naar de volgende match, maar ook leeft van herinnering. Nostalgie is het veilige huis in een onzekere wereld.
De derde trend is de terugkeer naar de kern van het merk. Nike en Adidas keren terug naar spelplezier. Brahma naar bier als sociaal bindmiddel. Lay’s naar chips bij de match. Rexona naar betrouwbare bescherming. Ook Lego past in dat rijtje: het merk brengt het WK terug naar zijn eigen speelwereld, waar uiteindelijk niet de supersterren maar het kind wint. 
Het WK van de reclame gaat dus minder over de meest spectaculaire spot. Het gaat over wie het best begrijpt wat voetbal werkelijk is: geen entertainment alleen, maar emotie, herinnering, spanning, productbeleving en vooral verbinding. Daar ligt de echte wereldbeker voor merken.
 
Dit is een herwerkte versie van een bijdrage aan knack.be
Hier kan je spots integraal bekijken:
Nike: https://www.youtube.com/watch?v=IyZ1WIua_1s 
Adidas: https://www.youtube.com/watch?v=mJJY53qhJe0
Brahma: https://www.youtube.com/watch?v=PVP4LAhKptk
Lego: https://www.youtube.com/shorts/H0gbOS6-EQ4
Lay’s: https://www.youtube.com/watch?v=Hlj4Ep1YHo4
DStv Africa: https://www.youtube.com/watch?v=wZ_X8cULFfc
Rexona: https://www.youtube.com/watch?v=Pf_Gr-vRUws
 

SpaceX ging op vrijdag 11 juni 2026 naar de beurs en haalde 75 miljard dollar op en kreeg een waardering van ruim 2.000 miljard dollar. Daarmee werd het de grootste beursgang uit de Amerikaanse geschiedenis en meteen de zesde meest waardevolle beursgenoteerde onderneming in de wereld. Stichter Elon Musk werd zo de eerste biljonair op aarde.

Dat cijfer is duizelingwekkend. Maar het past bij Elon Musk. Hij denkt niet in kwartalen, maar in beschavingen. Niet in marktaandeel, maar in planeten. Zijn ambitie is niet alleen om raketten te bouwen, satellieten te lanceren of Starlink wereldwijd uit te rollen. Zijn ultieme droom is intergalactisch: de mensheid naar Mars brengen en daar een nieuwe beschaving stichten. Mars koloniseren, klinkt het onbeschaamd.

En daar duikt de vergelijking met Icarus op . In de Griekse mythologie zitten Daedalus en zijn zoon Icarus gevangen op Kreta. Daedalus, de uitvinder, maakt vleugels van veren en was. Hij waarschuwt zijn zoon: vlieg niet te laag, want dan maakt de zee je vleugels zwaar; vlieg niet te hoog, want dan doet de zon de was smelten. Maar Icarus raakt bedwelmd door de hoogte. Hij voelt de vrijheid, vergeet de waarschuwing en vliegt steeds dichter bij de zon. Tot zijn vleugels uiteenvallen en hij in zee stort.

Musk is tegelijk Daedalus en Icarus. Hij is de ingenieur die het onmogelijke mogelijk maakt. Hij heeft de auto opnieuw uitgevonden, de raket herbruikbaar gemaakt en de ruimte opnieuw tot de verbeelding doen spreken. Maar hij is ook de man die steeds hoger wil vliegen. Eerst naar de beurs, dan naar Mars, uiteindelijk voorbij de grenzen van de aarde zelf. Waar Icarus naar de zon vloog, wil Musk naar de sterren. De technologie is moderner, de mythe blijft dezelfde.

De vraag is dus niet of Musk kan vliegen. Dat heeft hij al bewezen. De vraag is of hij nog weet waar de grens ligt. Want de beurs beloont vandaag de droom, maar eist morgen discipline. Zeker bij een waardering van ruim 2.000 miljard dollar ligt de lat niet hoog, maar buitenaards hoog. Waarnemers wijzen erop dat SpaceX ondanks zijn commerciële successen ook zware verliezen boekte en dat veel van de toekomstige waarde steunt op nog niet volledig bewezen technologieën en markten. Je koopt een droom, zo vatte een analist het kernachtig samen. En een droom kan een nachtmerrie worden.

Er zijn voorgaanden in de moderne geschiedenis. Apple Computer ging op 12 december 1980 naar de beurs. Het tijdperk van de personal computer die de wereld ging veranderen was aangebroken. Time Magazine kroonde de personal computer zelfs tot ‘machine of the year’. En Apple’s mede-stichter Steve Jobs koesterde ook een droom:  een computer bouwen voor iedereen .  Het aandeel werd geprijsd op 22 dollar en de IPO werd de grootste sinds die van Ford in 1956. Apple werd in één dag een symbool van de nieuwe economie. Maar nauwelijks vijf jaar later werd Steve Jobs door zijn eigen raad van bestuur opzijgeschoven. De verkoopresultaten vielen tegen, de interne spanningen liepen op en de visionaire stichter bleek niet vanzelfsprekend de juiste leider voor de volgende fase. Het was het begin van een lange lijdensweg waarbij Apple zelfs een faling in de ogen keek. Het duurde uiteindelijk bijna twintig jaar – en de opmerkelijke terugkeer van Jobs – vooraleer Apple de weg naar het succes wist terug te vinden.

Daarin zit de les voor Musk. Een beursgang is geen eindpunt, maar een overgangsritueel. Van droom naar discipline. Van charisma naar governance. Van visionaire sprong naar duurzame onderneming.

SpaceX kan het Apple van de ruimte worden. Een onderneming die niet alleen een sector, maar een tijdperk definieert. Maar dan moet Musk bewijzen dat hij meer is dan een moderne Icarus. Hij moet niet alleen tonen dat hij hoger kan vliegen dan iedereen voor hem. Hij moet ook weten wanneer hij niet dichter bij de zon mag komen. 
Time will tell.

Duurzaamheid is niet verdwenen. Ze is verdrongen. Dat is misschien de belangrijkste les uit recent onderzoek van Kantar en Ipsos. Wereldwijd blijft klimaatverandering bij de grote zorgen, maar ze moet concurreren met koopkracht, armoede en ongelijkheid, gezondheidszorg en gewapende conflicten. De klimaatcrisis is dus niet weg. Ze staat in de wachtrij. En in die wachtrij wint vaak wat het dichtst bij de portemonnee komt.

Dat blijkt nog scherper bij energie. Drie kwart van de ondervraagden in 31 landen zegt in het onderzoek van Ipsos bezorgd te zijn over stijgende energieprijzen. Bijna de helft heeft al bespaard op andere uitgaven om de energiefactuur te kunnen betalen. En een aanzienlijk deel vindt dat overheden energieprijzen laag moeten houden, zelfs als daardoor de uitstoot stijgt. Dat is geen ideologische afwijzing van duurzaamheid. Het is overlevingslogica. Wie vandaag de rekening niet kan betalen, denkt minder aan 2050. 'Erst kommt das Fressen, dann kommt die Moral',  wist Bertold Brecht al honderd jaar geleden.

Tegelijk ontstaat een tweede, stillere trend. Een minderheid van de bevolking gaat net bewuster consumeren. Minder verspillen. Minder kopen. Meer nadenken over energie, voeding, mobiliteit en materialen. Niet altijd uit idealisme. Soms ook uit noodzaak. 

Voor merken is de situatie nog complexer. Onderzoeksbureau Kantar stelt dat duurzaamheid ongeveer 10 procent van de waarde van een merk beïnvloedt. Dat is niet alles, maar ook niet niets. Tien procent is in merkentaal veel. Het kan het verschil maken tussen voorkeur en onverschilligheid, tussen vertrouwen en wantrouwen. Maar Ipsos toont tegelijk dat vandaag slechts ongeveer één op vijf bedrijven actief positie wil innemen op gevoelige maatschappelijke thema’s. Eén op drie zwijgt liever. En de grootste groep – 47 procent – kijk liever de kat uit de boom en zegt: het hangt van de omstandigheden af.
Welkom in het tijdperk van strategische stilte.

Die stilte is begrijpelijk. In een gepolariseerde samenleving kan elke uitspraak een kamp activeren en een ander kamp vervreemden. Maar stilte is geen strategie als ze louter uit angst voortkomt. Dan wordt ze lafheid in managementtaal. De echte uitdaging is selectieve communicatie: weten waar je geloofwaardig over kunt spreken, waar je beter handelt zonder grote woorden, en waar zwijgen je waarden uitholt.

Want de maatschappelijke en mediatieke polarisering rond duurzaamheid is vaak meer oppervlakte dan diepte. Onderhuids blijft de bezorgdheid aanwezig. Ze sluimert. Ze wacht op een trigger. Een hittegolf. Overstromingen. Bosbranden. Extreem weer, van heel ver tot in onze achtertuin. Dan wordt klimaat opnieuw concreet. Niet als abstract rapport, maar als natte kelder, dor gazon, mislukte oogst of onbetaalbare verzekering. 
Is het wachten op die volgende grote klimaatcrisis?

Duurzaamheid zit dus niet in een doodlopende straat. Ze zit in een crisis van prioriteit, vertrouwen en taal. Mensen willen geen preek. Ze willen oplossingen die hun leven draaglijker maken. Merken moeten daarom minder roepen en meer bewijzen. Minder deugd tonen, meer impact leveren. Duurzaamheid overleeft niet als moreel etiket. Ze overleeft als praktische vooruitgang voor mens, maatschappij, en merk. Pragmatisch idealisme, noem ik dat graag.
 

De feiten zijn bekend. Ferrari stelde de Luce voor als een elektrische luxewagen van ongeveer 550.000 euro, ontworpen met de hulp van het designbureau van Jony Ive (ex-Apple). Geen lage, agressieve tweezitter. Wel een grote, elektrische vijfzitter. Volgens Ferrari is dat een bewuste keuze: de elektrische architectuur maakt meer ruimte, comfort en nieuwe prestaties mogelijk. Maar voor veel trouwe fans voelt dat niet als vooruitgang. Het voelt als verraad. In eigenaarsclubs klinkt de vraag hoe een Ferrari zonder ‘vroem’ nog de emotie van Ferrari kan dragen. Ook online werd de wagen bespot om zijn vormgeving en zijn afstand tot het klassieke Ferrari-DNA.

De commotie is illustratief voor een van de grote valkuilen van moderne merken: de kameleonreflex. Merken voelen dat de wereld verandert. Nieuwe technologie. Nieuwe generaties. Nieuwe maatschappelijke verwachtingen. Nieuwe klanten. En dus willen ze mee veranderen. Dat moet ook. Een merk dat nooit verandert, verstijft. Maar een merk dat bij elke nieuwe wind van kleur verandert (de kleur van het lanceringsmodel van de Luce is blauw en niet het klassieke rood van Ferrari), verdwijnt uiteindelijk in zijn omgeving. Het wordt herkenbaar noch geloofwaardig. Het wordt een kameleon zonder karakter.

Dat is het gevaar voor Ferrari. Het merk wil met de Luce niet alleen bestaande klanten meenemen naar een elektrische toekomst. Het wil ook klanten aantrekken uit andere luxewerelden: mensen die misschien vandaag kiezen voor een Bentley, een Rolls-Royce, een Porsche of een elektrische SUV uit het hoogste segment. Op zich is dat begrijpelijk. Groei komt vaak van nieuwe doelgroepen. Maar de strategische vraag is genadeloos: hoeveel van jezelf geef je op om door anderen aanvaard te worden?

Sterke merken zijn geen optelsom van trends. Ze zijn gebouwd op een kern. Bij Ferrari bestaat die kern uit snelheid, schaarste, Italiaanse schoonheid, competitie, gevaar, geluid en emotie. Ferrari is nooit zomaar mobiliteit geweest. Ferrari is verlangen op wielen. Een droom die men hoort voor men ze ziet. Wanneer een merk dat erfgoed te bruusk herinterpreteert, ontstaat kortsluiting. Niet omdat elektrische technologie per definitie onverenigbaar is met Ferrari. Wel omdat de verandering dan dreigt te voelen als een vermomming.

Daarmee staat Ferrari niet alleen. Jaguar ondervond eerder hoe gevaarlijk het is wanneer een merk zichzelf in één ruk wil heruitvinden. De nieuwe visuele identiteit, de elektrische toekomst en de opvallende campagne riepen vooral verwarring en spot op. Niet omdat Jaguar niet mag veranderen. Wel omdat verandering zonder herkenbare wortels snel aanvoelt als zelfverloochening. 

Ook Tesla toont de keerzijde van merkvervreemding. Daar ging het niet over productdesign, maar over de figuur van Elon Musk. Een merk dat ooit symbool stond voor vooruitgang, technologie en progressieve mobiliteit, raakte politiek beladen. Klanten die zich ooit met Tesla identificeerden, begonnen afstand te nemen. Niet omdat de wagens plots slechter waren. Wel omdat de betekenis van het merk veranderde. En betekenis is vandaag even belangrijk als productkwaliteit.

Dat is de nieuwe realiteit voor sterke merken. Trouwe klanten zijn geen passieve kopers meer. Ze zijn mede-eigenaars van betekenis. Ze hebben het merk jarenlang in hun hoofd, hart en garage gedragen. Wanneer dat merk plots een andere richting uitgaat, voelen zij dat niet als innovatie, maar als verlaten worden. Het merk zegt dan eigenlijk: wij zoeken iemand anders. Maar de grote strategische vraag blijft: komen die anderen ook echt? Nieuwe klanten bewonderen vaak de glans van een merk, maar dragen niet noodzakelijk de trouw die het groot heeft gemaakt.

Daarom is kameleongedrag zo gevaarlijk. Het lijkt op korte termijn slim. Je past je aan. Je spreekt een nieuwe taal. Je toont dat je mee bent met de tijd. Maar als die aanpassing te ver gaat, dreigt een dubbele breuk. Je oude klanten herkennen je niet meer. En je nieuwe klanten vertrouwen je nog niet. Dan belandt het merk in niemandsland: te weinig zichzelf voor de ene groep, te weinig overtuigend voor de andere.

De les is niet dat merken moeten blijven stilstaan. Integendeel. Ferrari moet nadenken over elektrificatie. Jaguar moest nadenken over zijn toekomst. Tesla mocht groter worden dan de pioniers van het eerste uur. Maar de kunst is niet om kleurloos mee te bewegen met elke nieuwe verwachting. De kunst is om te veranderen vanuit de kern.

Daarom blijft de strategie van het riet zo belangrijk. Een merk moet kunnen buigen. Zeker in een tijd van elektrificatie, klimaatdruk, nieuwe generaties en veranderende luxecodes. Maar het riet overleeft niet omdat het zomaar meewaait. Het overleeft omdat het diepe wortels heeft. Wie zijn wortels kent, kan bewegen zonder zichzelf te verliezen. Wie zijn wortels vergeet, verwart flexibiliteit met identiteitloosheid.

De Luce is dus meer dan een auto. Ze wordt een test voor Ferrari zelf. Kan het merk elektrisch worden zonder zijn verbrandende passie te verliezen? Kan het nieuwe klanten verleiden zonder oude liefhebbers te vervreemden? Kan het buigen zonder kameleon te worden?

Want dat is misschien de scherpste les voor merken vandaag. Je mag veranderen van vorm. Je mag veranderen van technologie. Je mag zelfs veranderen van publiek. Maar verander nooit zo ver dat je trouwste klanten zich afvragen wie je eigenlijk nog bent. Een merk dat te vaak van kleur verandert, verliest uiteindelijk zijn eigen kleur. In dit geval zelfs heel letterlijk te nemen.
 

Belgen zijn vandaag de meest pessimistische Europeanen, zo bleek vorige maand al uit onderzoek van de Europese Commissie. Dat wordt vandaag bevestigd in twee grootschalige onderzoeken die peilen naar wat de Belgen beroert: De Stemming 2026 (VRT/RTBF/De Standaard)  en The Pulse of the Belgians, een intern onderzoek in opdracht van de Belgische uitgevers van dag- en weekbladen (dat ikzelf mee heb begeleid).

Uit dat laatste onderzoek blijkt scherp dat wij een land  zijn waar mensen zich afvragen of de systemen waarop ze rekenen nog zullen werken. Zal er voldoende zorg zijn wanneer we oud worden? Zullen er leerkrachten zijn voor onze kinderen? Blijft de koopkracht overeind? Is de overheid nog in staat problemen op te lossen? Het gaat over een wereld waarover mensen het gevoelen hebben de controle kwijt te zijn, en hun toekomst minder beheersbaar aanvoelt. 

Maar achter dat gedeelde crisisgevoel schuilen twee verschillende emoties. Vlaanderen is gefrustreerd. Franstalig België is kwaad. Dat is meer dan een nuance. Het is een breuklijn.

De Vlaamse frustratie vertrekt vanuit het gevoel dat het systeem blokkeert, maar nog niet definitief verloren is. Vlamingen geloven nog dat hervorming mogelijk is. Dat het systeem zichzelf kan heruitvinden, mits meer efficiëntie, meer verantwoordelijkheid, meer slagkracht. De frustratie komt voort uit stilstand: we werken, betalen, sparen, organiseren, maar de machine hapert. De toekomst lijkt niet verdwenen, maar ze schuift weg. Ze wordt moeilijker bereikbaar.
In Franstalig België klinkt de emotie harder. Daar regeert vaker woede. Niet omdat de zorgen fundamenteel anders zijn, maar omdat het vertrouwen in herstel zwakker is. Het systeem heeft niet alleen gebreken, het systeem heeft gefaald. En erger nog: het lijkt niet bij machte zichzelf te herstellen.

Dat verklaart ook waarom gevoelens van achterstelling sterker leven in Wallonië en Brussel dan in Vlaanderen. In De Stemming zegt 56 procent van de Walen en 51 procent van de Brusselaars dat mensen zoals zij door de overheid worden benadeeld, tegenover 36 procent van de Vlamingen. Ook maatschappelijk voelt 61 procent van de Walen zich benadeeld, tegenover 45 procent in Vlaanderen. Relatieve deprivatie, noemen de onderzoekers van UA en ULB dat fenomeen: het gevoelen dat mensen, ‘zoals zij’, benadeeld worden, zowel politiek als maatschappelijk. En dat gevoelen is significant sterker aanwezig in Franstallig België dan in Vlaanderen.
 
Dat is de Belgische paradox van vandaag. Eén land, maar twee emoties. In Vlaanderen overheerst frustratie over een systeem dat zich onvoldoende weet te herstellen. In Franstalig België overheerst woede over een systeem dat zijn belofte niet meer waarmaakt.

De vraag is dan: hoe ga je als beleidsmaker , maar ook als media, om met verschillende emoties?
Niet door frustratie en woede op één hoop te gooien. Ze lijken op elkaar, maar vragen een andere politieke taal.

Frustratie moet je beantwoorden met perspectief. De gefrustreerde burger heeft het systeem nog niet opgegeven. Hij gelooft nog dat herstel mogelijk is, maar wil bewijs zien. Geen grote beloften, geen nieuwe blauwdrukken, geen communicatiecampagnes over vertrouwen. Wel tastbare hervormingen die tonen dat de overheid opnieuw in staat is om het herstel veilig te stellen, in het bijzonder de overheidsfinanciën. Frustratie vraagt om slagkracht. Om het gevoel: er wordt eindelijk iets opgelost.

Woede vraagt iets anders. Woede ontstaat wanneer mensen niet alleen denken dat het systeem slecht werkt, maar dat het hen in de steek heeft gelaten. Wie woede alleen beantwoordt met cijfers, efficiëntie of managementtaal, maakt haar groter. Woede wil eerst erkenning. Mensen willen horen dat hun ervaring niet wordt weggezet als overdrijving, ressentiment of populisme. Pas daarna ontstaat ruimte voor oplossingen.
Dat betekent niet dat beleidsmakers woede moeten volgen in haar meest radicale uitingen. Integendeel. De opdracht is net om woede te erkennen zonder haar te exploiteren. Om bescherming te bieden zonder valse vijanden aan te wijzen. Om de roep om meer veiligheid, extra koopkracht  (door lagere belastingen) en basisdiensten ernstig te nemen zonder de samenleving verder op te delen in winnaars en verliezers.
Voor Vlaanderen betekent dit: toon dat hervorming werkt. Voor Franstalig België betekent dit: toon dat bescherming niet verdwenen is. In het ene geval moet beleid opnieuw ambitie geloofwaardig maken. In het andere geval moet beleid opnieuw zekerheid voelbaar maken.
​
Goed beleid begint vandaag dus niet met nog meer uitleggen. Het begint met opnieuw grip geven aan mensen. Grip op zorg. Grip op onderwijs. Grip op veiligheid. Grip op koopkracht. Grip op de toekomst. 'Take back control' was ooit de slogan waarmee in het VK ooit het referendum over Brexit werd gewonnen. Want mensen vragen niet dat de overheid alle onzekerheid wegneemt. Dat kan ze niet. Ze vragen wel dat de overheid opnieuw bewijst dat ze niet machteloos is. Dat is een belangrijk verschil.

Bronnen: 
www.vrt.be/vrtnws/nl/2026/05/21/de-stemming-methodologie/
www.bpxmedia.be/the-pulse-of-belgians

Jongvolwassenen (18-24) voelen zich minder gelukkig, vaker eenzaam, onveilig in hun buurt en sterker onder druk gezet om te presteren dan andere leeftijdsgroepen. Ook hun toekomstbeeld oogt somber. Veel jongeren kijken met angst vooruit. Precies daarom zijn jongeren vandaag een gevoelige seismograaf van wat in de samenleving verschuift.

Toegegeven, de overgang naar volwassenheid is altijd moeilijk geweest. Studeren, werken, relaties, zelfstandig worden: elke generatie heeft die sprong moeten maken. Maar vandaag gebeurt die sprong in een andere wereld. Een wereld van permanente vergelijking, sociale mediadruk, onzekere toekomstbeelden, klimaatangst, oorlogsdreiging, dure woningen, prestatiedruk en de stille dwang om van jezelf een project te maken. Niet alleen je schoolresultaten moeten goed zijn. Ook je lichaam, je sociale leven, je profiel, je mening en je toekomst moeten kloppen.

Jongeren groeien op in een samenleving die hen voortdurend zegt dat alles mogelijk is, maar hen tegelijk het gevoel geeft dat mislukken hun eigen schuld is. Dat is de harde paradox van deze tijd: meer vrijheid aan de oppervlakte, meer druk in de diepte.

Daar komt nog een tweede, ongemakkelijke vaststelling bij. Jongeren blijken niet vanzelf progressiever of opener te worden dan hun ouders. Uit hetzelfde onderzoek komt naar voren dat een deel van de jongeren opvallend conservatief kijkt naar genderdiversiteit. Eén op de drie jongeren ziet zichzelf niet bevriend worden met een transpersoon. Vooral jonge mannen denken traditioneler over gender en rolpatronen. 

Dat botst met het beeld ( uit de jaren zestig van de vorige eeuw) dat elke nieuwe generatie automatisch toleranter, opener en kosmopolitischer wordt. Misschien was dat beeld te gemakkelijk, en intussen achterhaald door de feiten. Misschien is vooruitgang nooit vanzelfsprekend. Misschien keert onder druk altijd een verleden terug.

Daar ligt voor mij de diepere betekenis van deze cijfers. Deze jongeren zijn geen afwijking van de samenleving. Zij zijn haar spiegel. En misschien zelfs haar voorbode.

In mijn boek De toekomst is terug (Pelckmans, 2023)  beschrijf ik hoe samenlevingen bewegen tussen vier fundamentele krachten: verkennen, verbinden, veroveren en verdedigen. In tijden van groot vertrouwen nemen verkennen en verbinden de bovenhand. Mensen staan open voor verschil, experiment, ontmoeting en vernieuwing. Dat was ook het beeld in mijn studie 20 jaar geleden over de leefwereld van  jongvolwassenen: evenwichtig, hoopvol, pragmatisch, en/en. Zij waren de ambassadeurs van een tijdperk (jaren 1990-2020)  dat we nu versneld afsluiten. De coronacrisis in 2020-2021 is dan het symbolische keerpunt (zeker bij deze jongeren die één jaar opleiding hebben misgelopen). In tijden van stijgende  angst (zowel maatschappelijk als persoonlijk)  – zoals we vandaag beleven - verschuift het zwaartepunt naar veroveren en verdedigen. Dan wordt presteren belangrijker. Dan zoeken mensen bescherming in vertrouwde rollen, duidelijke grenzen en herkenbare identiteiten.

Precies dat zien we vandaag bij jongeren. Veroveren uit zich in prestatiedruk: de drang om te scoren, te slagen, vooruit te geraken, ook ten koste van anderen rondom zich (zero-sum). Verdedigen uit zich in de terugkeer van traditionele rolmodellen en wantrouwen tegenover wie afwijkt van de norm. Tegelijk staan verkennen en verbinden onder druk: openheid naar anderen, sociale contacten, diversiteit en gemeenschapsgevoel worden brozer.

De jongeren van vandaag zijn daarom de kanarie in de koolmijn van een mentale winter waarop we afstevenen. Niet omdat zij zwakker zijn dan vorige generaties. Maar omdat zij gevoeliger registreren wat in de samenleving onderhuids verschuift.
​
Wat is er aan de hand met onze jongeren? Misschien vooral dit: zij dragen de angst van een tijdperk dat zijn vertrouwen in de toekomst aan het verliezen is. En dat tijdperk kan nog 10 tot 15 jaar aanhouden.  We kunnen ons maar best voorbereiden op een lange mentale winter.

In de reportage ‘Hommes, femmes: la rupture’ onderzoekt Deborsu de groeiende kloof tussen vrouwen en mannen. We zien vrouwen die zich blijven verzetten tegen hardnekkige stereotypes. We horen mannen die zich miskend, bedreigd of zelfs afgewezen voelen. De reportage gaat over koppels, over consent, over rollenpatronen, over macht en over het groeiende wantrouwen tussen beide seksen. “Mannen zien ons als minderwaardig en als objecten. De man voelt zich superieur aan de vrouw”, klinkt het bij een jonge vrouw. Het taalgebruik van de mannen tegenover vrouwen is niet veel beter. “Voor mij hoort een vrouw in de keuken te werken”, zegt een man in de vijftig. 

Voor wie mijn recente boeken heeft gelezen, kan dit geen verrassing zijn. In tijden van permacrisis beweegt een samenleving zelden in een rechte lijn vooruit. Angst voedt de reflex van bescherming. Onzekerheid maakt mensen minder open en minder verbonden. En in die mentale winter keren oude ordebeelden sneller terug dan we denken: de sterke man, het traditionele gezin, de klassiek rollen, de vrouw die zogezegd te ver is gegaan, de man die zijn plaats kwijt is. De ‘trad wifes’ zijn meer dan een fenomeen op sociale media. Ze zijn onder ons.

Dat wijst op de stille terugkeer van het patriarchaat. Niet altijd luid. Niet altijd expliciet. Niet altijd met de vuist op tafel. Soms verpakt als grap. Soms als nostalgie. Soms als zogenaamd gezond verstand. Soms als ressentiment: het is nu toch genoeg geweest. Precies dat sentiment wordt vandaag meetbaar.
Uit recent onderzoek van Ipsos, in samenwerking met het Global Institute for Women’s Leadership van King’s College London, blijkt dat 46 procent van de Belgen vindt dat ons land ver genoeg is gegaan in het geven van gelijke rechten aan vrouwen. In 2019 was dat nog 38 procent. Dat is dus een  significante stijging met 8 procentpunten op amper zeven jaar. Onder mannen gaat zelfs 53 procent akkoord met die stelling. Maar ook 40 procent van de vrouwen is die mening toegedaan.

Dat cijfer zegt niet alleen iets over gendergelijkheid. Het zegt iets over de tijdgeest. Rechten die gisteren nog als vooruitgang golden, worden vandaag door een groeiende groep ervaren als verlies. Emancipatie wordt hervertaald als bedreiging. Gelijkheid wordt gelezen als achteruitstelling. De ladder waarop vrouwen hoger klimmen, lijkt voor sommige mannen plots een ladder waarop zij zelf naar beneden vallen.

Daarom is de reportage van Deborsu relevant. Niet omdat ze een exotisch conflict toont tussen mannen en vrouwen. Wel omdat ze de breuklijn blootlegt van een samenleving die niet goed weet hoe ze met verandering moet omgaan. De vraag is niet of vrouwen te veel ruimte hebben gekregen. De vraag is waarom zoveel mannen het gevoel hebben dat ruimte delen hetzelfde is als ruimte verliezen.

De uitweg ligt niet in een nieuwe loopgravenoorlog. Gelijkheid is geen vrouwenzaak alleen. Ze is ook een mannenzaak. Mannen moeten mee aan tafel, niet als verdachten, maar als bondgenoten van vrouwen. Niet om oude privileges te verdedigen, maar om een nieuwe vorm van mannelijkheid te helpen bouwen: sterker omdat ze minder bang is, vrijer omdat ze niet voortdurend moet overheersen.
​
De beer in het bos is uiteindelijk niet het probleem. Het probleem is dat te veel vrouwen begrijpen waarom hij voor sommigen veiliger voelt dan een man. Dat zou mannen niet moeten beledigen. Het zou hen wakker moeten schudden.

Foto: screenshot reportage RTL, via Hln.be

In HR-middens circuleren al vele jaren heel wat dooddoeners over generatieconflicten op de werkvloer. Gen Z zou lui zijn. Millennials zouden de 9-to-5 hebben vermoord. Gen X zou alles slikken. Boomers zouden niet mee willen. Maar het nieuwe Ipsos Generations Report 2026 doorprikt die karikaturen. De echte breuklijn loopt niet zozeer tussen generaties, maar tussen levensfasen. Werk blijkt minder een strijd tussen oud en jong dan een opeenvolging van hoop, realisme, druk, stabiliteit en selectieve betrokkenheid. 
.

Onderzoeksbureau Ipsos ondervroeg meer dan 3,6 miljoen  werknemers wereldwijd tussen 16 en 66 jaar. De conclusie is opvallend: jongeren, dertigers, veertigers en vijftigers beleven werk niet fundamenteel anders omdat ze tot een andere generatie behoren. Ze bevinden zich vooral op een ander moment in hun loopbaan. De jonge werknemer begint met verwachtingen. Daarna volgt de botsing met de realiteit. Vervolgens komt de fase waarin men veel verantwoordelijkheid draagt. En uiteindelijk ontstaat een meer nuchtere verhouding tot werk: minder naïef, maar ook minder vatbaar voor modewoorden.

De jongste groep, 16 tot 25 jaar, zijn volgens Ipsos de optimisten. Ze zijn trots op hun werkgever, positief over cultuur en leiderschap, en vaak waardengedreven. Maar tegelijk voelen ze zich het minst thuis. Ze missen verbondenheid. Ze zijn ook het minst zeker dat ze lang blijven. Niet omdat ze noodzakelijk minder loyaal zijn, maar omdat ze nog zoeken: naar identiteit, netwerk, erkenning en plaats. Hun vreugde zit in kansen en idealen. Hun onzekerheid in eenzaamheid, verveling en het gevoel er nog niet echt bij te horen.

De groep van 26 tot 35 jaar wordt realistischer. De wittebroodsweken zijn voorbij. Ze willen geen vage beloftes meer, maar zichtbare groei, eerlijke verloning, welzijn en carrièreperspectief. Ze zijn digitaal sterk, comfortabel met AI en worden gezien als innovatief. Maar ze stellen ook scherpere vragen: maakt dit bedrijf waar wat het belooft? Is er echt ruimte om te groeien? Hun angst is dat ambitie vastloopt in systemen die niet leveren.

Tussen 36 en 45 jaar komt de druk. Dit is de ‘squeezed middle’ op de werkvloer. Ze dragen projecten, mensen, processen en vaak ook thuis de zorg voor kinderen of ouders. Ipsos toont dat deze groep veel werk buiten de formele rol opneemt, vaak buiten de werkuren bereikbaar blijft en veel spanning ervaart. Toch blijven trots en werkplezier hoog. Dat is misschien de meest onderschatte paradox: wie het meest draagt, klaagt niet altijd het luidst.

De 46- tot 55-jarigen zijn stabieler. Ze voelen zich meer ingebed, blijven langer en hebben meer verbondenheid. Maar ook hier knaagt de druk. Zij willen vooral duidelijkheid, autonomie en respect voor ervaring.

De 56- tot 65-jarigen zijn selectief positief. Ze investeren hun energie waar het zinvol voelt. Ze vragen geen applaus, wel eerlijke communicatie. Hun grootste frustratie zit in het gebrek aan vertrouwen: luisteren leiders echt, communiceren ze open, doen ze wat ze zeggen?

Wat alle groepen verbindt, is misschien belangrijker dan wat hen scheidt: iedereen wil zichzelf kunnen zijn, erkend worden, psychologische veiligheid voelen, trots zijn en begrijpen waar de organisatie naartoe gaat. Dat is de les voor HR-managers (en hun adviseurs) en werkgevers. Stop met generaties te reduceren tot clichés. Mensen zoeken op elke leeftijd hetzelfde: betekenis, respect, houvast en perspectief. Alleen verandert de vorm naarmate het leven vordert. Is dat ooit anders geweest?

Foto via pexels.com