De cynische journalist en de populist

Aan de vooravond van een tsunami aan verkiezingen wijst een recent boek van de Nederlandse journalist Rob Wijnberg op het infernale samenspel tussen het wantrouwen van de  macht door kritische, cynische journalistiek en het ondermijnen van de macht door populisten. Samen voeden zij  (bewust of onbewust) het wantrouwen tegen democratische instituties, wetenschap en de journalistiek zelf.

Ergert u zich ook wel eens aan verhullende antwoorden van politici in vraaggesprekken op televisie?  Maar heeft u evenzeer een broertje dood aan herhaalde onderbrekingen van politici door de journalist aan de andere kant van de tafel, met een spervuur aan misprijzende vragen? Vaak niet gespeend van een vorm van vermeende verontwaardiging. Alsof de vraag van de journalist er meer toe doet dan het antwoord van de politicus (of bedrijfsleider in andere gevallen).
 
Verontwaardiging oproepen is een beproefd recept van populisten op ‘sociale’ media om aandacht te trekken, clicks te genereren en ‘buzz’ te creëren. Trump was in het verleden, en tot op vandaag, een grootmeester in gespeelde verontwaardiging. Het heeft hem tot president gemaakt. Het is bovendien een zakelijk en commercieel model dat van Facebook en andere Twitters intussen mega-concerns heeft gemaakt, met grote economische, maar ook politieke macht. 
 
Maar wat minder onder de aandacht komt, is dat journalisten, ook van kwaliteitsmedia tot zelfs openbare omroepen, verontwaardiging oproepen om kijkcijfers te doen pieken en online ‘hits’ te scoren. De Nederlandse journalist Rob Wijnberg,  veel geprezen oprichter van het onafhankelijke medium De Correspondent, schreef er eind vorig jaar een zeer ontluisterend boek over: ‘Voor ieder wat waars’. 
 
Volgens hem willen media vooral aandacht trekken en het oproepen van verontwaardiging is daartoe een geijkt recept. Nieuwsmedia mogen dan ogenschijnlijk kritisch lijken, in feite zijn ze eerder cynisch geworden. Dat verschil is cruciaal: omdat kritiek aanleiding kan geven tot verbetering, terwijl cynisme vooral een voedingsbodem is voor wantrouwen. Kritiek is twijfel op basis van inhoudelijke gronden; cynisme is daarentegen twijfel op basis van argwaan van motieven. ‘Wie kritisch is, stelt open vragen en toetst de antwoorden aan een inhoudelijk uitgangspunt; wie cynisch is, stelt vragen waar geen goed antwoord op bestaat, omdat hij simpelweg de ondervraagde – of diens motieven – niet vertrouwt’, schrijft Wijnberg. Volgens hem lijken veel hedendaagse journalisten vaak kritisch, doordat ze kritisch klinkende vragen stellen, maar zijn ze in werkelijkheid vaak cynisch. 
 
Hij onderbouwt zijn betoog met een voorbeeld van een spervuur aan schijnbaar kritische, in werkelijkheid cynische, vragen aan een christendemocratisch minister in het TV-programma ‘Nieuwsuur’ van de Nederlandse openbare omroep (vergelijkbaar met Terzake op VRT Canvas). 
 
Volgens Wijnberg worden nieuwsmedia zo de onbedoelde voedingsbodem voor vormen van populisme waar ze dagelijks tegen ten strijde trekken. Hoe meer afwijking, kwaadwillendheid en controverse, hoe groter het nieuws – en de populist voorziet in allemaal. Kijk hoe media aan de lippen hangen van populisten zoals Trump, Wilders of Van Grieken. Vaak zonder enig inhoudelijk weerwerk. De journalist heeft de populist nodig, en omgekeerd.
 
De populist en het nieuws bevinden zich zo in een onbedoeld en pervers huwelijk, concludeert Wijnberg. Het is een schadelijk samenspel tussen de journalistiek als ‘wantrouwer’ van de macht, het verdienmodel van media dat drijft op aandacht genereren, en politici die in een mediacratie hun bestaansrecht ontlenen aan zo veel mogelijk zichtbaarheid in diezelfde media.  ‘Samen spelen ze het populisme in de kaart, door een groeiend wantrouwen te voeden tegen democratische instituties, tegen de wetenschap en tegen de journalistiek zelf’, concludeert Wijnberg. In nogal wat landen waar populisten aan de macht zijn wordt een kritische pers intussen bij voorbaat gemuilkorfd. 
 
Goed om in het achterhoofd te houden wanneer u volgende keer naar Het Nieuws, Het Journaal, Terzake, De Afspraak, Tafel van Vier, of  7de dag kijkt.
 
Rob Wijnberg, Voor ieder wat waars, is uitgegeven door De Correspondent, telt 181 pagina’s en is verkrijgbaar in de betere boekhandel.