Onderwijs: van springplank naar houvast

Lange tijd leefde de overtuiging dat wie goed studeerde, hard werkte en initiatief nam, kon vooruitkomen in het leven. Onderwijs was de ladder van sociale vooruitgang. Vandaag wankelt die overtuiging steeds meer. Onderwijs wordt minder een springplank naar boven en meer een verzekering tegen sociale daling. En dat vind ik een belangwekkend inzicht aan het begin van een nieuw academiejaar. Drie lessen.

De recente Education Monitor 2026 van onderzoeksbureau Ipsos, gebaseerd op een bevraging van ruim 23.500 volwassenen in 31 landen, legt een ongemakkelijke paradox bloot. Europeanen blijven belang hechten aan onderwijs, maar twijfelen steeds sterker aan het rendement ervan én aan de toekomst die daarna wacht.

Vooral in West-Europa wordt een universitair diploma minder als een garantie op succes gezien. In Groot-Brittannië en Duitsland adviseren zelfs meer mensen jongeren om onmiddellijk te gaan werken dan om eerst te studeren.België neemt een tussenpositie in. Belgen beschouwen een diploma nog relatief vaak als een goede investering, maar vinden het minder noodzakelijk voor succes dan inwoners van veel andere landen. De voorsprong van eerst studeren tegenover onmiddellijk gaan werken bedraagt bij ons nog 27 procentpunten. Het vertrouwen in de klassieke onderwijsroute blijft dus bestaan, maar is niet langer vanzelfsprekend. Onderwijs wordt zo minder een springplank naar boven en meer een verzekering tegen sociale daling.

Daarbij valt de somberheid over de toekomst op. In Frankrijk is het geloof dat jongeren een mooie toekomst en een beter leven dan hun ouders zullen hebben het laagst van alle onderzochte landen. Ook België, Duitsland en Italië bevinden zich bij de pessimistische landen. Bovendien denkt 45 procent van de Belgen dat jongeren betere kansen zouden krijgen door naar het buitenland te verhuizen.

Dat sluit aan bij de groeiende spanning tussen aspiraties en verwachtingen,  zoals ik hier al eerder vaststelde. We moedigen jongeren aan om ambitieus te zijn, hun talenten te ontwikkelen en hun dromen te volgen. Maar tegelijk zien ze hoe woningen onbetaalbaar worden, loopbanen onzekerder en de maatschappelijke vooruitgang stokt.Hun aspiraties blijven hoog. Hun verwachtingen worden lager.

De eerste les is daarom dat een diploma alleen niet meer volstaat. Jongeren hebben aanpassingsvermogen nodig: kritisch denken, praktische vaardigheden, AI-geletterdheid en de bereidheid om levenslang te leren. Niet één opleiding voor één loopbaan, maar een kompas voor een leven vol veranderingen.

De tweede les gaat over technologie. In België wordt de impact van sociale media en AI door 39 procent genoemd als de grootste uitdaging voor jongeren. Daarmee staat dit thema bij ons bovenaan. De steun voor een verbod op sociale media voor kinderen jonger dan veertien nam sinds 2024 met zes procentpunten toe. Toch betekent dit geen algemene afwijzing van technologie. Ook Europeanen maken steeds meer onderscheid tussen sociale media die het welzijn kunnen ondermijnen en AI die leren en creativiteit kan versterken. De opdracht is tegelijk Verdedigen en Verkennen: beschermen waar technologie schade veroorzaakt, vernieuwen waar zij kansen opent. Het is terecht het thema in academische openingszittingen aan het begin van een nieuw academiejaar.

De derde en belangrijkste les is dat onderwijs opnieuw geloofwaardige hoop moet bieden. Daarvoor zijn Hoofd, Hand en Hart nodig (waarover ik hier vorige week schreef): kennis, praktische bekwaamheid én mentale weerbaarheid. Maar ook verbinding, mentorschap en vertrouwen. De ladder naar boven is minder stevig geworden. Daarom hebben Europese en Belgische jongeren meer dan ooit een goed kompas nodig. Onderwijs blijft daarbij het beste instrument. Ik wens alle studenten een vruchtbaar academiejaar toe.

Foto: vub.be