Jongeren als kanarie van mentale winter

Wat is er aan de hand met onze jongeren? Ze lijken ogenschijnlijk gelukkig op Instagram of TikTok , maar onder de oppervlakte groeien prestatiedruk, eenzaamheid en angst voor de toekomst. De jongste Foto van Vlaanderen van VRT toont meer dan een generatieprobleem: jongeren houden ons een spiegel voor van een samenleving die steeds meer verschuift van openheid en verbinding naar presteren en verdedigen.

Jongvolwassenen (18-24) voelen zich minder gelukkig, vaker eenzaam, onveilig in hun buurt en sterker onder druk gezet om te presteren dan andere leeftijdsgroepen. Ook hun toekomstbeeld oogt somber. Veel jongeren kijken met angst vooruit. Precies daarom zijn jongeren vandaag een gevoelige seismograaf van wat in de samenleving verschuift.

Toegegeven, de overgang naar volwassenheid is altijd moeilijk geweest. Studeren, werken, relaties, zelfstandig worden: elke generatie heeft die sprong moeten maken. Maar vandaag gebeurt die sprong in een andere wereld. Een wereld van permanente vergelijking, sociale mediadruk, onzekere toekomstbeelden, klimaatangst, oorlogsdreiging, dure woningen, prestatiedruk en de stille dwang om van jezelf een project te maken. Niet alleen je schoolresultaten moeten goed zijn. Ook je lichaam, je sociale leven, je profiel, je mening en je toekomst moeten kloppen.

Jongeren groeien op in een samenleving die hen voortdurend zegt dat alles mogelijk is, maar hen tegelijk het gevoel geeft dat mislukken hun eigen schuld is. Dat is de harde paradox van deze tijd: meer vrijheid aan de oppervlakte, meer druk in de diepte.

Daar komt nog een tweede, ongemakkelijke vaststelling bij. Jongeren blijken niet vanzelf progressiever of opener te worden dan hun ouders. Uit hetzelfde onderzoek komt naar voren dat een deel van de jongeren opvallend conservatief kijkt naar genderdiversiteit. Eén op de drie jongeren ziet zichzelf niet bevriend worden met een transpersoon. Vooral jonge mannen denken traditioneler over gender en rolpatronen. 

Dat botst met het beeld ( uit de jaren zestig van de vorige eeuw) dat elke nieuwe generatie automatisch toleranter, opener en kosmopolitischer wordt. Misschien was dat beeld te gemakkelijk, en intussen achterhaald door de feiten. Misschien is vooruitgang nooit vanzelfsprekend. Misschien keert onder druk altijd een verleden terug.

Daar ligt voor mij de diepere betekenis van deze cijfers. Deze jongeren zijn geen afwijking van de samenleving. Zij zijn haar spiegel. En misschien zelfs haar voorbode.

In mijn boek De toekomst is terug (Pelckmans, 2023)  beschrijf ik hoe samenlevingen bewegen tussen vier fundamentele krachten: verkennen, verbinden, veroveren en verdedigen. In tijden van groot vertrouwen nemen verkennen en verbinden de bovenhand. Mensen staan open voor verschil, experiment, ontmoeting en vernieuwing. Dat was ook het beeld in mijn studie 20 jaar geleden over de leefwereld van  jongvolwassenen: evenwichtig, hoopvol, pragmatisch, en/en. Zij waren de ambassadeurs van een tijdperk (jaren 1990-2020)  dat we nu versneld afsluiten. De coronacrisis in 2020-2021 is dan het symbolische keerpunt (zeker bij deze jongeren die één jaar opleiding hebben misgelopen). In tijden van stijgende  angst (zowel maatschappelijk als persoonlijk)  – zoals we vandaag beleven - verschuift het zwaartepunt naar veroveren en verdedigen. Dan wordt presteren belangrijker. Dan zoeken mensen bescherming in vertrouwde rollen, duidelijke grenzen en herkenbare identiteiten.

Precies dat zien we vandaag bij jongeren. Veroveren uit zich in prestatiedruk: de drang om te scoren, te slagen, vooruit te geraken, ook ten koste van anderen rondom zich (zero-sum). Verdedigen uit zich in de terugkeer van traditionele rolmodellen en wantrouwen tegenover wie afwijkt van de norm. Tegelijk staan verkennen en verbinden onder druk: openheid naar anderen, sociale contacten, diversiteit en gemeenschapsgevoel worden brozer.

De jongeren van vandaag zijn daarom de kanarie in de koolmijn van een mentale winter waarop we afstevenen. Niet omdat zij zwakker zijn dan vorige generaties. Maar omdat zij gevoeliger registreren wat in de samenleving onderhuids verschuift.
​
Wat is er aan de hand met onze jongeren? Misschien vooral dit: zij dragen de angst van een tijdperk dat zijn vertrouwen in de toekomst aan het verliezen is. En dat tijdperk kan nog 10 tot 15 jaar aanhouden.  We kunnen ons maar best voorbereiden op een lange mentale winter.