Eilandmentaliteit en bruggenbouwers

De recente Edelman Trust Barometer 2026 vat onze tijd samen in één ongemakkelijke vaststelling: een bekrompen eilandmentaliteit domineert de wereld. Vertrouwen is er nog wel, maar het circuleert in een steeds kleinere kring. We vertrouwen wie dichtbij staat: familie, vrienden, collega’s, de eigen CEO. Wat verder weg is, wordt verdacht. Overheden, media, internationale instellingen – ze verliezen legitimiteit. De samenleving trekt zich terug achter zelfgetrokken grenzen. Niet alleen geografisch, maar mentaal en emotioneel.

Twee krachten versnellen die beweging: insulariteit en opstandigheid. Insulariteit is een eilandmentaliteit: de reflex om vooral mensen te vertrouwen die op ons lijken, hetzelfde stemmen, dezelfde bronnen geloven, dezelfde angsten delen. Wie anders denkt, wordt niet langer gezien als gesprekspartner, maar als risico. De open samenleving maakt plaats voor parallelle werkelijkheden die nauwelijks nog met elkaar communiceren.
Daaronder woekert opstandigheid: het gevoel dat het systeem tegen je werkt. Dat “zij” profiteren en “wij” betalen. Dat bedrijven, politiek en instellingen niet langer dienen, maar heersen. Het is de emotionele brandstof van het Trump-tijdperk, maar intussen ook een breder Westers fenomeen. Opstandigheid is geen ideologie, het is een gevoel. En gevoelens laten zich niet factchecken.
In mijn boeken De toekomst is terug en Marketing in tijden van Trump beschrijf ik deze dynamiek als een slingerbeweging. Na decennia van openheid, globalisering en vooruitgang is de slinger doorgeslagen naar bescherming, afbakening en tribalisme. Angst voor de toekomst – economisch, cultureel, technologisch – maakt mensen defensief. Als morgen geen belofte meer inhoudt, klinkt de verleidelijke sirenenzang van het verleden (‘Make America Great Again’).
Dat is precies het speelveld waarop Trump floreert. Niet door vertrouwen te herstellen, maar door wantrouwen te mobiliseren. Door complexiteit te reduceren tot vijandbeelden. Door verschillen uit te vergroten in plaats van te overbruggen. In zo’n context wordt de eilandmentaliteit geen nevenverschijnsel, maar een doelbewuste strategie.
Toch wijst de Edelman-studie ook op een alternatief: trust brokering. Bruggen bouwen waar anderen muren optrekken. Niet door iedereen op één lijn te krijgen, wel door gedeelde belangen opnieuw zichtbaar te maken. Trust brokering gaat niet over morele superioriteit, maar over bemiddeling. In een gepolariseerde samenleving is dat geen zachte vaardigheid, maar leiderschap.
Die gedachte sluit aan bij de filosofie van Emmanuel Levinas. Voor Levinas begint ethiek bij het gelaat van de ander. Wie de ander echt ontmoet, kan hem niet langer reduceren tot karikatuur of vijand. In een tijdperk van sociale media en cultuurstrijd is dat bijna radicaal: durven kijken, durven luisteren, ook naar wie het ongemakkelijk maakt.
Een cruciale plek om dat te doen is de werkvloer. Werkgevers brengen vandaag mensen samen die maatschappelijk steeds verder uit elkaar drijven. Links en rechts. Jong en oud. Kosmopolitisch en lokaal. Onderzoek naar verbindend werkgeverschap toont hoe die spanningen voelbaar zijn op het werk, maar ook hoe organisaties een tegengewicht kunnen vormen. Medewerkers verlangen geen ideologische eensgezindheid, wel een gedeeld doel en een rechtvaardig kader.
In tijden van polarisatie wordt de rol van werkgevers onvermijdelijk maatschappelijk. Niet partijpolitiek, maar verbindend. Door het gemeenschappelijk belang voorop te stellen. Door verschillen niet te ontkennen, maar te plaatsen binnen een groter “wij”. Door dialoog mogelijk te maken voorbij slogans en kampen.
Een eilandmentaliteit is begrijpelijk in onzekere tijden, maar geen antwoord. Wie zich opsluit in de eigen kring, verliest het grotere geheel uit het oog. Hoe sterker de samenleving uiteenvalt, hoe dringender de nood aan bruggenbouwers. In organisaties. In leiderschap. En uiteindelijk ook in onszelf.

Deze blogtekst verscheen eerder op knack.be
Foto gegenereerd met behulp van AI