Film als spiegel van deze tijd

De Oscaruitreiking dit weekend belooft een opmerkelijk moment te worden: Sinners, een film die flirt met het horrorgenre, haalde een recordaantal nominaties binnen. Dat succes zegt ons evenveel over de tijdsgeest als over de film zelf. In periodes van onzekerheid en maatschappelijke onrust keren monsters immers steevast terug naar het grote scherm. Horror fungeert daarbij als een spiegel van onze collectieve angst.

De monsters van de jaren dertig
De moderne horrorfilm werd geboren in een tijd van diepe onzekerheid. In de jaren 1930, midden in de Grote Depressie, brachten Hollywoodstudio’s een reeks films uit die vandaag nog altijd tot het pantheon van het genre behoren. Dracula (1931), Frankenstein (1931) en The Mummy (1932) introduceerden iconische monsters die de verbeelding van generaties zouden blijven prikkelen.
Die films verschenen niet in een vacuüm. De wereld verkeerde in crisis: economische instorting, massawerkloosheid, politieke radicalisering en de opkomst van totalitaire regimes. Het vertrouwen in vooruitgang en rationaliteit had een zware knauw gekregen. In zo’n klimaat kregen verhalen over monsters en dreiging plots een bijzondere resonantie.
Cultuurhistorici wijzen erop dat de monsters uit die periode vaak symbolisch gelezen kunnen worden. Frankenstein belichaamde angst voor ontspoorde wetenschap. Dracula weerspiegelde angst voor het onbekende dat van buitenaf binnendringt. Horror gaf vorm aan een diffuse maatschappelijke angst.

De donkere jaren zeventig
Vier decennia later herhaalde het patroon zich.
De jaren 1970 waren opnieuw een periode van maatschappelijke ontreddering: de oliecrisis, economische stagnatie, de Amerikaanse capitulatie in de oorlog in Vietnam en de permanente dreiging van een  kernramp of een nucleaire oorlog. Het vertrouwen in instituties wankelde  met het aftreden van de regerende Amerikaanse president Richard Nixon als gevolg van het Watergate schandaal in 1974 als hoogtepunt. Het optimisme van de jaren zestig maakte plaats voor een gevoel van verlies en onzekerheid. ‘No future’ werd het motto van Generatie X.
Ook in de cinema werd dat zichtbaar. Films als The Exorcist (1973), The Texas Chain Saw Massacre (1974) en Halloween (1978) brachten horror naar een nieuw niveau. De monsters werden minder mythisch en meer psychologisch. Het kwaad zat niet langer alleen in vampiers of mummies, maar ook in de mensen zelf. En horrorfilms vertaalden die angst naar het grote scherm. Het kwaad was de andere geworden.

De cultuuroorlogen vandaag
De film ‘Sinners’ past uitstekend binnen de context van de cultuuroorlogen in de VS vandaag. Hoewel het een horrorfilm is die zich afspeelt in 1932, behandelt het thema's die vandaag de dag nog steeds centraal staan in het Amerikaanse maatschappelijke en politieke debat. De film speelt zich af in het Jim Crow-tijdperk in  de zuidelijke staat Mississippi en onderzoekt raciale onderdrukking en de erfenis van slavernij. De film wordt gezien als een ode aan de veerkracht van de zwarte cultuur en behandelt de toeëigening van zwarte kunst (bluesmuziek) door de dominante (witte) cultuur. De film onderzoekt hoe zwarte Amerikanen vreugde vinden in de schaduw van trauma. 
Filmcritici zien de film dan ook als een reactie op de huidige politieke sfeer in de VS, met verwijzingen naar kolonialisme, massale arrestaties van migranten en een "Witte vampier" die beweert slachtoffer te zijn van omgekeerd racisme. Kortom, 'Sinners' gebruikt het horrorgenre om gevoelige, actuele thema's zoals racisme, religie en culturele identiteit aan te pakken, waardoor het een splijtzwam blootlegt in de bredere Amerikaanse cultuuroorlog van vandaag.

Langetermijngolven van hoop en angst
Dat culturele patroon sluit aan bij een bredere historische dynamiek. De Gentse historicus Helmut Gaus beschreef  jaren geleden al voor zijn studenten hoe samenlevingen vaak bewegen in langetermijngolven van optimisme en pessimisme. In periodes van expansie domineren vertrouwen, openheid en vernieuwing. Maar wanneer angst en onzekerheid toenemen slaat de slinger om. Dan nemen defensieve reflexen toe en groeit het gevoel dat de wereld gevaarlijker wordt. Cultuur volgt die beweging vaak op de voet. In zo’n klimaat krijgen verhalen over dreiging, conflict en overleving vanzelf meer weerklank. Volgens het onderzoek van Gaus zijn horrorfilms  daar een culturele vertaling van: in het verleden was dat zo, en vandaag opnieuw. Er wachten ons nog vele horrorfilms de komende jaren.

Angst als emotionele uitlaatklep
Psychologen wijzen er dan weer op dat horrorfilms een paradoxale functie hebben. Ze laten ons angst ervaren in een veilige omgeving. Dat proces – soms omschreven als catharsis – kan zelfs een vorm van emotionele opluchting creëren.
Door angst te concentreren in een verhaal wordt ze hanteerbaar. Het monster krijgt een gezicht. Het gevaar krijgt een vorm. En meestal is er ook een vorm van herstel. Het monster wordt verslagen, de held(in) overleeft, of de dreiging wordt tenminste tijdelijk bezworen.

Wat monsters ons vertellen
Dat brengt ons terug bij Sinners. De nominaties voor een film met duidelijke horrortrekken zijn niet alleen een cinematografisch hoogstandje. Ze passen in een langere culturele traditie waarin angst zich vertaalt in verhalen. Van de monsters van de jaren dertig, over de psychologische horror van de jaren zeventig, tot de donkere verhalen over cultuuroorlogen van vandaag: telkens keren ze terug wanneer samenlevingen zich onzeker voelen over de toekomst.
Misschien is dat ook de paradox van horror. Wanneer de echte wereld angstaanjagender wordt, kijken we graag naar fictieve monsters. Niet omdat we bang willen zijn, maar omdat we – voor even – willen geloven dat het kwaad herkenbaar is. En dus misschien ook te overwinnen.