De eenzame mens onder ons

1 op 2 Vlamingen voelt zich soms eenzaam. Door een gebrek aan sociaal vangnet, problemen op werk of school, afkomst, gender, een beperking of een ziekte. Ze voelen zich niet gezien, begrepen of aanvaard.​ En daar wil De Warmste Week van de VRT dit najaar iets aan doen. Helemaal terecht. Eenzaamheid is in de moderne tijd een van de grootste olifanten in onze kamer. 

In mijn boek ‘De toekomst is terug’ benoem ik eenzaamheid als een van ‘grote olifanten’ die staan te trappelen in de spreekwoordelijke kamer. Iedereen is zich bewust van het bestaan ervan, en de impact op korte en langere termijn, maar weinigen zijn bereid om er ook wat aan te doen.

Geluksonderzoek toont aan dat sociale contacten en connecties noodzakelijk zijn voor het welbevinden en voor een gelukkig leven. Niet enkel de hoeveelheid aan sociale contacten is van belang, maar vooral ook de diepgang ervan. Het gaat over wat je in zo’n sociaal contact kwijt kunt.
Internationaal onderzoek wijst ook aan dat het gevoel van eenzaamheid van alleenstaanden sterker is tijdens moeilijke en kwetsbare levensfases. Zelfs een eenvoudige handeling als alleen een kopje thee drinken of alleen eten kan dat gevoel van eenzaamheid versterken. Etenstijd is vaak het moment van de dag waarop alleenstaanden zich bijzonder bewust worden van hun isolement en eenzaamheid. Eten is vooral samen eten. 

De Amerikaanse onderzoeker Noreena Hertz spreekt zelfs van een ‘eenzame eeuw’ en benadrukt het belang van het opbouwen of herstellen van sociale banden in een wereld die steeds meer uit elkaar valt. Traditioneel wordt eenzaamheid gedefinieerd als de afwezigheid van liefde, gezelschap of intimiteit, en het gevoel genegeerd, verwaarloosd of niet gewaardeerd te worden door degenen waarmee we regelmatig zouden moeten kunnen communiceren, zoals een partner, familie, vrienden en buren. Voor Hertz omvat eenzaamheid ook het gevoel niet gesteund en niet gewaardeerd te worden door medeburgers, door onze werkgever, door de gemeenschap en de overheid. 

Verder onderzoek wijst uit dat tieners, en in het bijzonder meisjes, zich vandaag eenzamer voelen dan een tiental jaar terug. De belangrijkste verklaring is het veelvuldig gebruik van de smartphone. Vooral sinds 2012 zijn tieners steeds meer beginnen te klagen over een eenzaam gevoel op school, hetgeen al een goede indicator is gebleken voor een aankomende depressie of andere mentale gezondheidsproblemen. Dat jaar 2012 was – toeval of niet – ook het jaar waarop voor het eerst meer dan de helft van de jongeren in de Verenigde Staten en de rest van de wereld een smartphone op zak had. In de jaren voordien waren vereenzaming en depressies wel stabiel gebleven, of zelfs gedaald, maar vanaf de vroege jaren 2010 namen de vereenzaming, depressies en zelfver- minkingen door tieners scherp toe.

De verklaring voor de invloed van de smartphone op het gevoel van eenzaamheid ligt in de nieuwe verdeling van tijd, tussen speciale contacten in de echte wereld en sociale contacten in de digitale wereld. Sinds 2012 hebben tieners minder fysieke contacten en brengen ze meer tijd door op ‘anoniemere’ digitale media. Jongeren die het gevoel hebben verslaafd te zijn aan de smartphone of er te veel tijd aan spenderen, geven vaker aan zich eenzaam te voelen. Tieners met een smart phoneverslaving lopen een groter gevaar op depressie en angsten. De smartphone en de sociale media hebben onze sociale interactiemogelijkheden gevoelig uitgebreid, maar die ‘meer’ staat niet noodzakelijk voor de ‘positieve diepgang’ die we van onze sociale interacties verwachten. Meer is niet altijd beter.
Minder ook niet.

Bewustwording van de alomaanwezigheid van eenzaamheid is belangrijk. In mijn eigen onderzoek geven 3 op 4 Vlamingen aan iemand te kennen in hun directe omgeving die zich eenzaam voelt. Maar sensibilisering is een eerste stap om vervolgens over te gaan tot concrete actie. Daarom is het goed dat de VRT dit najaar ook middelen inzamelt voor organisaties ten lande die ook effectief werk maken van de strijd tegen eenzaamheid. Het gaat ons allemaal aan.